نشست تداوم اندیشه سیاسی ایرانشهری در سده‌های میانه در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد

نشست تداوم اندیشه سیاسی ایرانشهری در سده‌های میانه، عصرگاه پنجشنبه سوم آبان‌ماه، در تالار فردوسی خانه اندیشمندان علوم انسانی، با حضور جمعی از ایران‌دوستان برگزار شد. در این نشست که به بهانه همایش بین‌المللی هزاره خواجه نظام‌الملک طوسی برنامه‌ریزی شده بود، دکتر ناصر تکمیل همایون، مورخ، جامعه‌شناس و استاد تاریخ، دکتر حمید احمدی، استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، و دکتر شروین وکیلی، جامعه‌شناس و پژوهشگر تاریخ به سخنرانی پرداختند. در زیر خلاصه‌ای از این نشست را می‌خوانید:


ابوالفضل رجبی، دبیر نشست:

سالی که در آن به سر می‌بریم، در تقارن با زمان و زمانه‌ای که عنان تدبیر در عمل و نظر از کف رفته می‌نماید و از خرد و اندیشه ایرانی جز به راز سخن نمی‌رود، و دشمن، خشکسالی و دروغ برجان ایران چیره گشته، هزارمین سال زاده شدن مردی است که به یاری خرد، و با نیروی قلم خویش برگ زرینی را بر دفتر کهن‌سال تاریخ ایران افزود.

‏   در روزهایی که به تعبیر عطاملک جوینی باد بی‌نیازی خداوند آغاز به وزیدن گرفته و سامان سخن گفتن از میان رفته بود، در طوفان کین و خروش سواران بیابان‌گردی که در پی ترک‌تازی، جز از غارت و سوختن از خویش برجای نمی‌گذاشتند، خالق سیاست‌نامه، ابوعلی حسن بن علی بن اسحاق، مشهور به خواجه نظام‌الملک در طوس چشم به جهان گشود.

 

پیام دکتر روحالله اسلامی، دبیر همایش بینالمللی هزاره خواجه نظامالملک طوسی:

امسال هزارمين سال تولد خواجه نظام‌الملک طوسی سياست‌مدار، اندرزنامه‌نويس و اديب ايران است. اگر هر کشوری يک هويت رساله‌ای انديشه‌ای، در باب مملکت‌داری و حکومت‌مندی ارائه کرده باشد که قابليت تدريس و تفسير در سطح بين الملل را داراست (به عنوان مثال، لوياتان هابز نماينده انگلستان، شهريار ماکياول نماينده ايتاليا، روح القوانين منتسکيو نماينده فرانسه، و هنر جنگ سون تسو نماينده چين باشد) نماينده ايران رساله فارسی سيرالملوک به قلم وزير خردمند ايران خواجه نظام‌الملک است. 

نظام‌الملک می‌نويسد: "و هيچ پادشاهی و خداوند فرمانی را از داشتن و دانستن اين کتاب چاره نيست خاصه در اين روزگار که هر چند بيشتر خوانند ايشان را در کارهای دينی بيداری بيشتری افزايند و در احوال دوست و دشمن ديدارشان بهتر درافتد و روش کارها و راه تدبيرهای صواب بر ايشان گشاده شود و ترتيب و قاعده درگاه و بارگاه و ديوان مجلس و ميدان و اموال و معاملات و احوال لشکر و رعيت برايشان روشن شود و هيچ چيز در همه مملکت از دور و نزديک و از بسيار و اندک پوشيده نماند" (سيرالملوک:30).

در اين راستا گروه علوم سياسی دانشگاه فردوسی مشهد قصد دارد همايشی بين المللی با عنوان هزاره خواجه نظام‌الملک طوسی (آبان 1397) در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار کند. در اين همايش مقاله‌های پژوهشگران به زبان‌های فارسی، عربی و انگليسی مورد پذيرش قرار می‌گيرد. همايش در سی آبان ماه 1397 با سخنرانی‌ها، رونمايی از کتاب و تمبر خواجه نظام‌الملک طوسی برگزار می‌گردد.

 

دکتر ناصر تکمیل همایون، مورخ، جامعه شناس و استاد تاریخ

خواجه نظام‌الملک روزی در فضایی که امروز در آن نفس می‌کشیم در آن نفس کشیده، چرا که او گاهی طی بازدید از شهرری به ده طرشت هم سرکشی می‌کرد تا به ابوعبدالله  شیخ حسن طرشتی، یکی از دانشمندان بزرگ اهل تشیع آن روزگار، سری بزند و چند شبی را مهمان خانه او باشد. خواجه با آن‌که خود اهل سنت و شافعی مذهب بود با وی به مباحثه‌های علمی می‌نشست.

خواجه مردی بسیار  دانشمند، دانش‌دوست و دانش‌گستر بود. اگر ما در تمدن ایران باستان دانشگاه گندی‌شاپور را داشته‌ایم، در دوره اسلامی نیز  مراکز و دانشگاه‌های نظامیه را داریم که در چند شهر از جمله بغداد، نیشابور، ری و ... توسط خواجه نظام‌الملک برپا شده بود و حتی از بورس تحصیلی نیز برخوردار بود که به آن «ادرار» می‌گفتند هم‌چنان‌که سعدی درباره دوران جوانی خود می‌گوید: «مرا در نظامیه ادرار بود»

افزون بر این، حفظ استقلال ایران، حفظ عدالت اجتماعی در جامعه و گسترش علم از جمله خدمات ارزشمند خواجه به ایران بود. اما افسوس که ارتجاع و استبداد همواره فرجام تلخ و تکرار‌شونده خادمان دلسوز این آب و خاک را رقم زده و خواجه نیز از آن مستثنی نماند. خواجه و چهار پسر او یکی پس از دیگری با دسیسه اشراف سلجوقی کشته شدند. محمد علی کشاورز صدر در کتابی به نام وزرای محبوس و مقتول در تاریخ ایران سرگذشت خواجه و فزرندان او را به طور کامل شرح داده است.

به باور من کتابهای اندیشمندان غربی نظیر شهریار ماکیاولی، لویاتان هابز و... در قیاس با سیاست‌نامه خواجه تفاوت‌های زیادی دارند و حتی می‌توان گفت که نسبت به آن از جایگاه پایین‌تری برخوردارند. چرا که برای مثال در شهریار سلطنت و حکومت را با ریاکاری، حقه‌بازی، تقلب، زور و استبداد در هم می آمیزد در حالی‌که سیاستنامه بر پایه راست‌گویی، درست کرداری و دادگری بنا گردیده است. یکی سیاست را فن اداره امور جامعه و حتی برابر معنای جدید آن یعنی political science می‌داند و دیگری شاید همانند حال امروز ما سیاست را مترادف حقه‌بازی و دروغ می‌داند که افعالی همانند «پولیتیک زدن» بر مبنای آن ساخته شده و در ادبیات عامیانه امروز ایران به کار می‌رود. سیاست خواجه همتای سیاست